وجود
تیمچه مظفریه در بیش از یک قرن پیش نیز
توانست به خوبی معاملات فرش را تسهیل نماید زیرا مهمترین مکانی بود تا تجار و بازرگانان گردهم آیند و به دادو ستد فرشهای
مختلف بپردازند.
این
تیمچه از آن دوران خاطرات بسیار خوبی را به یاد دارد، خاطراتی که برخی از آن را
فقط در چند قطعه قدیمی دیده ایم اما با مشاهده آنها نیز پی به عظمت و ارزش تیمچه
مظفریه برده ایم وتصاویر فوق را با آنچه امروز از کنارش میگذریم مقایسه میکنیم و
آهی از ته دل ما را به خود میآورد. در بدو ورود به تیمچه مظفریه چند قطعه فرش را
برروی زمین مشاهده میکنیم که یکی دونفر هم مشغول بررسی و تجزیه و تحلیل آنها هستند
تا شاید معامله ای صورت بگیرد و اقتصاد بچرخد... .
به دلیل
عوامل متعددی از جمله موانع رشد اقتصادی و تجارت خارجی و نیز گرانی لوازم ومواد
اولیه و... رکود نسبی به سوی بازار تجاری فرشهای دستباف روی آورده است که به
اعتقاد بسیاری از فروشندگان این تیمچه، موقتی بوده و امیدواری به رونق اقتصادی در
آینده نزدیک، آنهارا سرحال نگه داشته است. وارد یک جمع چند نفری از بازاریان تیمچه
فوق میشویم که در یکی از حجرههای آن به گپ وگفتگو مشغولند.
با «علی
ابراهیم زاده» -72 ساله- همصحبت میشویم تا از روزگاران قدیم و آنهایی که به
عنوان بزرگان وتاجران برجسته این تیمچه در
سده اخیر مطرح بوده اند سخن به میان آورد: «بازار محل تعلیم و تربیت ما بود، از شش
سالگی در مسائل اقتصادی مشارکت داشتم و تاجران بزرگی همچون حاج کریم دیلمقانی، حاج
ابراهیم جهان بخش، مرحوم حاج حسین میلانی نژاد، حاج جوادساعی زاده، حاج حسن کاملی،
حاج قاسم جوان و مرحوم پدرم و نیز بعدها آقایان مختارزاده، کهنه چی، حدّاد، یوشانی
و اسفهلانی رادیده ام که در چرخه اقتصادی بازار فرش دستباف تبریز نقش عمده ای
داشتند و درآن زمان معاملات و تجارب بسیار مناسبی با شهرهای بیروت، بغداد و سایر
دول عربی داشتند و اینک جای آن عزیزان در میان ما خالی است که یادشان راگرامی
میداریم.»
وی
ادامه میدهد: «پس از سال 1345مسیراصلی داد و ستد تولیدات فرش دستباف تبریز به
کشورهای اروپایی سوق پیدا کرد و برخی از همکاران ما درشهرهامبورگ به کسب وکار
تجارت فرش دستباف مشغول شدند که ما از طریق آنان به فروش فرشهای دستباف اقدام می
نمودیم.»
این
تاجر فرش دررابطه با گران ترین فرش های موجود نیز می گوید: «فرش های با رج یکصد که
هم اکنون کمیاب هستند و قالیچه ها و تابلو فرشهایی به ارزش 50تا60 میلیون تومان که
رفته رفته جزو تولیدات آنتیک محسوب می گردند وباید به موزه بروند...!»
ابراهیم
زاده درپایان با اشاره به اینکه برای رونق بازارفرش دستباف تعامل و همکاری بازارهای
جهانی نیاز اولیه این تولیدات است اضافه میکند: «کپی
برداری کشورهایی نظیرچین وپاکستان ازنقشه های ایرانی نیز تأثیر بسزایی در پس رفت
بازارهای جهانی فرش ایران به وجود آورده است زیرا تولیدات آنها توسط عوامل اجرایی
و بافندگی بسیار ارزانتر از محصولات اصلی می باشند و دولت محترم در این برهه زمانی
باید دروازه های تجارت بین المللی صنعت فرش دستباف رابگشاید تا بتوانیم درمیادین
بین المللی به تجارت بپردازیم و اصلی ترین مولفه های صادرات غیرنفتی را رونق
بخشیم!»
دریکی
ازحجره های تیمچه مظفریه نیز یک تابلو فرش زیبای سه بعدی می بینیم که جاده روستایی
سرسبزی از میان شاخ و برگ درختان می گذرد و جالب اینکه وقتی از هر زاویه به آن
مینگریم جاده به سوی ماست !
«داود
عبداللهی» نیز حدود سال است که در این تیمچه مشغول داد و ستد فرش دستباف می
باشد و دائم نزد پدر به کارهای دشوار بازار مبادرت ورزیده است.
وی با اشاره
به اینکه درحال حاضر فرش های با رج 50 حدودا" متری دو میلیون تومان به فروش می رسد اضافه می کند: «متأسفانه
فرشهای تبریز توسط عده ای سودجو به صورت قاچاق به کشورهای شرق آسیا منتقل می گردد وآنها
با اسم و رسم خودی فرش های ما را به سایرکشورها صادر می کنند و سود خوبی هم به جیب
می زنندکه این امر هم به دلیل عدم وجود صادرات آسان فرش دستباف به کشورهای خارجی
است.»
این
تاجر 72ساله ادامه میدهد: «در سالیان دور، بازار رقابت خوبی در بین تولیدکنندگان و
صادرکنندگان فرش دستباف تبریز وجود داشت به طوری که کارخانجات بافندگی آقایان
سلامی، ترابی و جوان به سهولت فرشهای باکیفیت و زیبا را تولید نموده و به سرعت بازار فروش داخلی و خارجی را طی
میکرد و مفید واقع میشد اما امروزه وضعیتی متفاوت با آن سالها حکمفرماست و علل
بسیاری در کم رونقی صنعت فرش دستباف دخیل هستند که باید مورد بررسی دستگاههای
ذیربط قرار گرفته و بصورت منظم سازماندهی
گردند و طوری نباشد که هر فرد علاقه مند، در منزل خویش یک دار قالی برپا نموده و با
تولیدات متفاوت، غیر استاندارد و بی کیفیت نسبت به بافت قالی اقدام نماید و جایگاه
فرش تبریز را زیر سوال ببرد...!»
عبدالهی
در پایان تاکید میکند: «احیای بازار فرش دستباف بزودی حل خواهد شد و میدانم که این
هنر و مشکلات حواشی آن موقتی است و با حمایتهای جدی مسئولان و ارائه تسهیلات
مربوطه از هنرمندان بافنده جهت تداوم
فعالیتهای تولید فرش دستباف، به آینده این
صنعت مهم و سودآور امیدوارم!»
«کاظم
آخوندی» –با 20سال سابقه در عرصه صادرات فرش- نیز نقش حضور در بازارهای بین االمللی
را بسیار موثر میداند و میگوید: «علیرغم اینکه در کشور ما تبلیغات در زمینه فرش به
صرف اینکه جهان آنرا میشناسد جدی گرفته نمیشود اما برخی کشورهای رقیب حتی از طریق
نمایندگیهای سیاسی خود، فعالان عرصه فرش را در کشورهای هدف شناسایی و با راه
اندازی تورهای رایگان اقتصادی و تقبل تمامی هزینه های رفت و برگشت وحتی اقامت، آنهارا راهی کشورشان میکنند تا از
نزدیک فرصت های سرمایه گذاری صنعت فرش و قالی را در اختیار آنان قرار دهند.»
وی
ادامه میدهد: «از سوی دیگر کشورهای رقیب ایران تلاش کردهاند به منظور تشویق
صادرکنندگان، مراحل صدور فرش را تا حد امکان کاهش دهند به نحوی که یک صادر کننده
فرش ]به عنوان مثال[ از
پاکستان ظرف 24ساعت میتواند کار صادراتی خود را به انجام برساند که بسیار تعجب آور
است...!»
این
فعال عرصه صادرات فرش در پایان به تولیدکنندگان فرش ایران به ویژه تبریز توصیه
میکند که حتما برای اطلاع از سلیقه خریداران، در نمایشگاههای بین المللی حضور
یابند زیرا تنها در چنین شرایطی است که قادر خواهند بود تولیدات خودرا به سمت مناسب هدایت کنند و اضافه
میکند: «ما بارها در چنین نمایشگاههایی حضور داشتیم که تولید کننده چون اطلاع
دقیقی از شرایط محلی نداشت باصرف هزینه زیاد محصولاتی را ارائه کرد که به هیچ وجه
استقبالی از آن صورت نگرفت !»
رئیس
سازمان صنعت، معدن و تجارت آذربایجان شرقی نیز مشکل اصلی تولید و صادرات فرش
دستباف را نبود هماهنگی در تولید و سلیقه مشتری عنوان کرده و با اشاره به تنوع
طلبی مصرف کنندگان بازارهای جهانی میگوید: «داشتن برنامه صحیح و دقیق در حوضه
تولید و صادرات، چالشها و مشکلات مربوط به حوضه فرش دستباف تبریز را حل خواهد کرد
زیرا آذر بایجان شرقی استانی است که فرش ایران را با آن میشناسند و با توجه به اشتغال و مبانی اقتصادی که از
صنعت فرش نصیب آن میشود در خور توجه است.»
وی در
خاتمه میافزاید: « 35% صادرات فرش دستباف کشور از استان ما صورت میگیرد و در هشت
ماهه اول سال جاری 190 میلیون دلار فرش از این استان صادر شده است.»
ازسوی
دیگر رئیس اتحادیه فرش فروشان تبریز نیز درباره وضعیت بازار فرش دستباف تبریز
میگوید: «تنها بخشی که از فرش دستباف استان باقی مانده بخش هنری فرش تبریز است،
یعنی درحال حاضر فرشهای هنری در آذربایجان شرقی بافته میشود و فرشهای معمولی
دیگرآنچنان طرفدار ندارد.»
فرهاد
چمنی ادامه میدهد: «مسئولان باید فکری به حال فرش دستباف استان بنمایند و حمایتهای
لازم را از این هنر – صنعت به عمل آورند تا نگذارند این صنعت مهم به زمین بخورد.»
وی در
پایان خاطر نشان میکند: «برای برطرف کردن مشکلات فرش آذربایجان باید پلکانی عمل
کنیم چرا که وقتی مواد اولیه مرغوب را نمیتوانیم تهیه و تامین نماییم طبیعتاً
نخواهیم توانست گامهای مستحکمی در این حوضه برداریم...!»
در
پایان هم بد نیست هم صحبت یک کارشناس صنعت فرش شویم: «اگر برنامه ریزی منطقی از سوی
دست اندرکاران صنعت فرش در کشورمان صورت
بگیرد رقبای فرش ایران و بویژه تبریز حرفی برای گفتن در بازار ندارند.»
«سعید
امیرلو» میگوید: «دنیا فرش دستباف را با نام ایران میشناسد و در این میان تاجران
تبریزی و تولید کنندگان این صنعت مهم تاثیر زیادی در شناساندن این محصول راهبردی
به جهانیان برعهده دارند زیرا فرش دستباف تبریز از قدمت قابل توجهی برخوردار
است...»
این
کارشناس و طراح فرش در ادامه اظهار میدارد: «امروزه رقبای فرش دستباف تبریز در
جهان بسیار پررنگتر از گذشته است که از دو موضوع نشات میگیرد نخست آنکه در داخل
کشور آنطور که باید و شاید سیاست های
حمایتی صحیحی به خصوص در عرصه صادرات این محصول اتخاذ نشده است و درپاره ای از
موارد نیز برخی حرکتهای افراط و تفریط
باعث ضربه زدن به صادرکنندگان حقیقی و یا سوء استفاده برخی از افراد غیر
متخصص از این صنعت شده است، ازسوی دیگر نیز، از نگاه مخاطب و مشتری خارجی(!) نقش و
طرح فرش ایرانی که از تاریخ و فرهنگ غنی کشورمان سرچشمه میگیرد از جایگاه ممتازی
برخوردار است که اگر این موضوع با سلیقه خریدار هماهنگ گردد قطعا شاهد افزایش روز افزون جایگاه آن در بازارهای
بین المللی خواهیم بود.»
امیرلو
درپایان با انتقاد از اقدام برخی تجار فرش ایرانی خارج از کشور (از جمله آلمان)
برای عرضه محصولات تولیدی دیگر کشورها، ابراز امیدواری کرد که سیاستهای دولت به
سمتی پیش برود که این افراد نبود حمایت لازم را بهانه ای برای این اقدام خود قرار
ندهد زیرا چنین اقدامی باعث از دست رفتن منافع بافندگان فرش در داخل کشور و به
ویژه تبریز خواهدشد...!
ساعت
14:30را نشان میدهد، رفته رفته از تعداد اندک رهگذران تیمچه مظفریه کاسته میشود و
سکوت معنی داری بر فضای اصلی ترین بورس فرش دستباف تبریز حاکم میگردد... انگار نه
انگار که تا شامگاه چندین ساعت زمان باقی است! گویا این روزهای بازار فرش شهرمان
خیلی کوتاه تر از گذشته است !!!